Mùng hai Tết, nhà nội đông người. Đám thanh niên kéo nhau ra hiên, trải chiếu, chia bài. Đứa em họ mới lớn ngồi xem một lúc rồi hỏi: “Đôi thông là gì? Sao anh chặt được con heo?” Cả chiếu bật cười, vì ai cũng từng hỏi câu đó.
Ván bài ngày xuân, một nét văn hóa
Ở nhiều gia đình Việt, chơi vài ván bài lá trong mấy ngày đầu năm là chuyện quen thuộc, xem như một cách quây quần. Người lớn tuổi thường nhắc con cháu chơi cho vui, lấy hên lấy lộc, không sát phạt. Tinh thần ấy gần với lời dạy về sự chừng mực mà nhiều người vẫn giữ: vui thì vui, nhưng đừng để lòng tham kéo đi.
Tiến lên là trò được chơi nhiều nhất trong những dịp như vậy. Luật không khó, nhưng nó có cả một kho từ riêng. Hiểu những từ này thì mới theo kịp ván bài.
Những điều cơ bản trước khi vào thuật ngữ
Theo luật phổ biến ở miền Nam, tiến lên dùng bộ bài Tây 52 lá, chơi bốn người, mỗi người 13 lá. Lá nhỏ nhất là 3, lá lớn nhất là 2, thường được gọi là heo. Khi hai lá cùng số, người ta so chất theo thứ tự từ nhỏ đến lớn: bích, chuồn (có nơi gọi là tép), rô, cơ. Ai đánh hết bài trước là người về nhất.
Mỗi vùng, mỗi nhà có thể có luật riêng. Phần giải thích dưới đây là cách hiểu thường gặp.
Muốn tìm hiểu nguồn gốc và các biến thể của trò chơi, có thể xem thêm bài viết về tiến lên trên Wikipedia tiếng Việt.
Sảnh
Sảnh là từ ba lá trở lên có số liên tiếp nhau, không cần cùng chất, ví dụ 5, 6, 7 hay 9, 10, J, Q. Theo luật phổ biến, heo không được nằm trong sảnh. Muốn chặn một sảnh, bạn phải ra sảnh có cùng số lá và lá cuối lớn hơn. Sảnh ba lá không chặn được sảnh bốn lá. Đơn giản là vậy.
Người chơi lâu năm hay giữ sảnh dài để kết thúc ván, vì một lần ra được nhiều lá.
Đôi thông
Đôi thông là ba đôi trở lên có số liên tiếp, ví dụ đôi 4, đôi 5, đôi 6. Đây là bộ bài khiến người mới ngạc nhiên nhất, vì nó có quyền “chặt”. Theo luật phổ biến, ba đôi thông chặt được một con heo. Bốn đôi thông mạnh hơn, chặt được cả đôi heo và tứ quý ở nhiều nơi.
Vì thế khi thấy ai đó giữ khư khư mấy đôi liền nhau mà không đánh, hãy cẩn thận. Có thể họ đang chờ con heo của bạn.
Tứ quý
Tứ quý là bốn lá cùng số, như bốn con 8. Nó cũng là bộ chặt. Luật phổ biến cho tứ quý chặt được heo, đôi heo và ba đôi thông. Tứ quý lớn hơn chặt được tứ quý nhỏ hơn.
Ở nhiều chiếu, còn có chuyện “chặt chồng”: một người vừa chặt heo bằng ba đôi thông, người khác lại chặt tiếp bằng tứ quý. Cả chiếu thường ồ lên lúc đó. Đây chính là khoảnh khắc làm tiến lên vui.
Vài từ khác hay nghe trên chiếu
“Bỏ lượt” là khi không chặn nổi hoặc không muốn chặn bài người trước. Lưu ý là ở nhiều nơi, đã bỏ lượt thì phải chờ tới vòng mới mới được đánh tiếp. “Thối heo” là khi một người còn heo trên tay lúc ván kết thúc, theo luật phổ biến thì bị phạt thêm. “Cóng” là khi có người về nhất mà bạn vẫn chưa đánh ra được lá nào. Chẳng ai muốn bị cóng.
Còn “chặt” thì như đã nói, là dùng đôi thông hoặc tứ quý để ăn heo. Bị chặt heo giữa ván là chuyện thường, cứ cười cho qua rồi tính nước khác, vì ván bài còn dài và người vừa chặt cũng đã lộ bớt bài mạnh của họ.
Tới trắng
Tới trắng là khi bài được chia đã đẹp tới mức người cầm nó thắng ngay, không cần đánh. Những trường hợp thường được tính là tới trắng gồm sảnh rồng, tức sảnh đủ từ 3 tới A, tứ quý heo, năm đôi thông, hoặc sáu đôi bất kỳ.
Đây là phần khác nhau nhiều nhất giữa các nhà. Có nơi tính thêm trường hợp mười hai hoặc mười ba lá cùng màu, có nơi không công nhận một số trường hợp kể trên. Hãy hỏi trước khi chia bài.
Tới trắng rất hiếm. Gặp một lần là nhớ cả năm.
Các trò bài dân gian như tiến lên nay cũng có bản online để chơi khi người thân ở xa. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.
Chơi cho đúng tinh thần ngày xuân
Thuật ngữ thì học vài ván là thuộc. Cái khó hơn là giữ cho chiếu bài ấm áp. Người thắng không nên khoe quá, người thua không nên cáu. Nhiều nhà vẫn kiêng chuyện giận dỗi trong mấy ngày đầu năm, và chiếu bài cũng không ngoại lệ.
Hết mấy ngày Tết, bộ bài được cất lên nóc tủ. Năm sau, biết đâu chính đứa em họ hôm nào lại ngồi giải thích đôi thông cho một đứa nhỏ hơn.

