Hotline: 0868.88.99.77
Giỏ hàng 0

Spinel

Spinel là một loại đá quý đã để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử. Từ xa xưa người ta chưa phân biệt được Hồng Ngọc với spinel do vậy nhiều viên ruby nổi tiếng trên trang sức và vương miện của vua chúa thực chất là spinel đỏ. Nguồn gốc tên gọi của spinel còn chưa chính xác nhưng có thể xuất phát từ tên Latinh “Spoit” được hiểu “Gai Nhọn”, còn theo tiếng Hy Lạp từ “Spark” có nghĩa là phát lửa.

 

QUAY LẠI DANH SÁCH ĐÁ QUÝ >>

Spinel là một loại đá quý đã để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử. Từ xa xưa người ta chưa phân biệt được hồng ngọc (ruby) với Spinel do vậy nhiều viên ruby nổi tiếng trên trang sức và vương miện của vua chúa thực chất là Spinel Đỏ. Nguồn gốc tên gọi của Spinel còn chưa chính xác nhưng có thể xuất phát từ tên Latinh “spoit” được hiểu là “gai nhọn”, còn theo tiếng Hy Lạp từ “spark” có nghĩa là phát lửa. Thời cổ xưa Spinel màu đỏ được biết dưới cái tên “Balas Ruby”, tên này có thể bắt nguồn từ địa danh Balascia ở miền Nam Ấn Độ. Trong lịch sử đã có những viên như “Ruby Hoàng Tử Đen” được gắn trên vương miện Hoàng đế Anh, và viên “Timur Ruby” nặng 361 cts trong tài sản Hoàng gia Anh nhưng thực chất là những viên Spinel . Spinel được công nhận là một khoáng vật riêng biệt cách đây hơn 180 năm, trước đó nó được xếp vào nhóm Ruby do nó thường được tìm thấy cùng với ruby.

1. Thành Phần Hoá Học Và Cấu Trúc Tinh Thể:

1.1. Thành Phần Hoá Học:

Spinel là aluminat (oxit kép) của Mg – có công thức hoá học: MgAl2O4. Trong đó MgO: 28,2%; Al2O3: 71,8%. Trong Spinel , Mg có thể thay thế bởi Fe+2 hoặc Mn+2 và Al bởi Fe+ hoặc Cr+3. Đôi khi thay thế các nguyên tố đó hoàn toàn tạo ra những khoáng vật có tên riêng biệt như ceylonit (Mg, Fe) Al2O4; garnit (Zn Al2O4)…

1.2. Cấu Trúc Tinh Thể:

– Tinh hệ: Lập phương, cấu trúc tinh thể của Spinel khá phức tạp. Các ion oxy xếp chồng khít theo mặt song song với mặt bát diện. Các cation hoá trị 2 Mg+2, F2+2,… có 4 ion oxy xung quanh theo vị trí tứ diện, còn các cation hoá trị 3: Al+3, Cr+3 thì có 6 ion oxy bao quanh theo góc của bát diện. Như vậy cứ mỗi ion oxy liên kết với 1 cation lưỡng trị và 3 cation tam trị. Như thế kiến trúc có đặc điểm là kết hợp các đơn vị kiến trúc tứ diện và bát diện, mỗi góc chung cho một tứ diện và ba bát diện. Đặc điểm kiến trúc đó giải thích các tính chất như: đẳng hướng quang học, không cát khai, độ cứng cao, tính bền hoá học.

– Dạng tinh thể: Hay gặp dạng tinh thể tám mặt có các mặt bóng, một số tinh thể có các cạnh của mặt tám mặt bị cắt tạo 12 mặt và có song tinh trên bề mặt tạo ra những tam giác phẳng, kiểu kết hợp song tinh này gọi là “Song Tinh Spinel”.

2. Các Tính Chất Vật Lý Và Quang Học

2.1. Các Tính Chất Vật Lý

– Độ cứng: 8 (theo thang Mohs), nếu có F2O3 và Cr2O3 thì giảm xuống 7-7,5.

– Cát khai và vết vỡ: Các khai không hoàn toàn theo mặt (111).

– Vết vỡ dạng vỏ sò và dễ vỡ.

– Tỷ trọng: Thay đổi từ 3,58 – 3,98. Nhưng loại đạt chấ lượng ngọc thì tỷ trọng thay đổi ít hơn từ 3,58 đến 3,61. Loại giầu Fe (ceylonit): 3,63 – 3,9; loại giầu Zn (gahnospinen) -4,06.

– Điểm nóng chảy: 21350C.

2.2. Các Tính Chất Quang Học

– Chiết suất và ánh: Chiết suất: 1,72, nhưng có một số chiết suất cao: Ceylonit tới 1,8; ganospinen -1,715 – 1,753.

– Ánh: Thủy tinh

– Màu sắc: MgAl2O4 tinh khiết thì không màu, tuy nhiên một lượng nhỏ các nguyên tố mang màu thay thế cho Mg hoặc Al sẽ tạo ra các màu sắc khác nhau.

Màu Sắc Của Spinel

Spinel có rất nhiều màu bao gồm: màu đỏ máu, đỏ hoa hồng, nhưng phổ biến là màu nâu nhạt phớt đỏ, phớt tím hoặc phớt cam; lam nhạt, lam phớt tím; tím nhạt. Spinel màu trắng tinh khiết chưa tìm thấy mà chúng thường có màu trắng phớt hồng và loại màu lục cũng thực sự hiếm.

– Phổ hấp thụ: Loại màu đỏ cho vạch phổ rõ ràng ở vùng lục và vàng tại 540 mm. Đặc biệt loại màu đỏ khi quan sát dưới điều kiện tối ưu có thể thấy 10 vạch giống như phím đàn Organ: trong đó 686 và 675.

– Màu lam: Có một dải mạnh có tâm ở 458 mm và một dải hẹp hơn ở 478.

– Tính phát quang: Sự phát quang của spinen khác nhau đáng kể:

– Màu đỏ và màu hồng: đỏ sáng – mạnh dưới sóng dài, yếu hơn dưới sóng ngắn.

– Màu lam, màu nâu nhạt, nâu tím hầu như trơ dưới mọi bức xạ;

– Màu tím đỏ và tím hoa cà phát quang khác nhau dưới sóng dài, còn trợ dưới sóng ngắn.

– Hiệu ứng quang học: Spinel cho hiệu ứng sao nhưng rất hiếm gặp. Có thể gặp sao 4 cánh và sao 6 cánh.

3. Đặc Điểm Bao Thể

Cũng giống như corundum, trong spinen có các bao thể tiền sinh, đồng sinh và hậu sinh. Các bao thể đồng sinh và tiền sinh thường là các bao thể rắn như: apatit, albit, zircon, dolomit, calxit, olivin, bao thể dạng vân tay… các bao thể hậu sinh gồm rutil dạng kim phân bố thành từng đám, bơmit và hematit.

4. Các Phương Pháp Xử Lý Và Tổng Hợp

Spinel màu tím và màu hồng chuyển sang màu vàng ở nhiệt độ 10000C, nhưng có thể trở lại màu khi nguội lạnh. Màu xanh lam chuyển sang màu lục ở nhiệt độ 9000C và chuyển sang màu vàng ở 12000C và các màu này không bị trở lại màu cũ.

Gần đây spinel màu đỏ phớt nâu đã làm tăng màu đỏ bằng cách xử lý tẩy đi thành phần màu nâu nhạt và giữ lại màu đỏ thuần khiết.

5. Nguồn Gốc Và Phân Bố

– Spinel chủ yếu có nguồn gốc biến chất và skarn. Loại có giá trị thương phẩm chủ yếu được khai thác trong kiểu nguồn gốc skarn. Ngoài ra Spinel còn được tìm thấy trong đá greis, pegmatit, và các đá khác. Thông thường nó cộng sinh với corundum, manhetit, granat, pyroxen, clorit. Phần lớn Spinel tìm thấy trong aluvi dạng cuội sỏi.

Các mỏ chính bao gồm: Mỏ Mogok ở Miến Điện, Spinel nằm trong aluvi ở các suối và trong đá vôi kết tinh.

Mỏ Ceylan ở Sri Lanka, spinel tìm thấy chủ yếu ở dạng cuội với nhiều màu sắc, đặc biệt là màu lam nhạt và lam tối.

Những mẫu Spinel không đi cùng với ruby và saphia được tìm thấy ở Afganistan. Ngoài ra còn một số nước khác có Spinel như Thái Lan, Úc, Braxin, Mỹ (mỏ New Jersey), Nga (Uran và Zabaican).

– Tại Việt Nam Spinel được phát hiện nhiều đi cùng với ruby vùng Lục Yên, Tân Hương, Quỳ Châu. Tại mỏ Lục Yên phát hiện được các tinh thể Spinel có kích thước lớn (hàng kg) trong đá hoa, tuy nhiên màu sắc của chúng thường không đẹp chỉ thích hợp làm mẫu sưu tập.

Spinel vùng Yên Bái tìm thấy rất nhiều màu sắc khác nhau từ đỏ tươi, đỏ nhạt, hồng, nâu hồng, nâu phớt tím, tím nhạt… Chúng thường có dạng tinh thể tám mặt hoàn chỉnh, dạng cuội tròn, mảnh vỡ sắc cạnh.

6. Đá Giả, Đá Tương Tự, Đá Nhân Tạo Và Cách Nhận Biết

6.1. Phân Biệt Với Các Đá Tổng hợp

– Spinel  tổng hợp thường được nuôi cấy bằng phương pháp Vernuil với một lượng dư oxit Al2O3 làm cho dễ tăng trưởng hơn. Chúng có các đặc điểm sau:

  • Độ cứng 7,5 – 8; tỷ trọng 3,63 – 3,64;
  • Chiết suất: 1,728

– Loại gahnit tổng hợp có chiết suất 1,82; tỷ trọng 4 – 4,6.

Nguyên nhân tạo màu lam do coban; màu lục vàng và lục phớt vàng do Mn; màu lục tối do Cr.

Phổ hấp thụ: màu lam -635, 580, 540 nm.

Màu vàng và vàng phớt lục: 445, 422 nm.

Màu đỏ: 684.

Dưới kính lọc Chelsea có màu đỏ da cam do phổ hấp thụ của Co và đặc trưng lưỡng chiết suất bất thường.

Ngoài ra một đặc điểm khác để phân biệt với Spinel tự nhiên là trong Spinel tổng hợp có chứa các bao thể khí.

Tính phát quang: màu lam và màu lục cho màu đỏ – yếu dưới sóng dài và tia X còn dưới sóng ngắn yếu hơn hoặc trắng phớt lam, trắng phớt lục.

Màu vàng, lam phớt vàng và lục phớt vàng cho màu lục vỏ táo dưới 3 bức xạ.

6.2. Phân Biệt Với Các Đá Tự Nhiên Khác

Bảng dưới đây sẽ đưa ra các đá tự nhiên có thể nhầm với Spinel , và dựa vào các đặc điểm của chúng để phân biệt.

7. Mài Cắt Spinel

Những viên Spinel nhỏ thường được mài cắt kiểu hỗn hợp, còn những viên lớn có giá trị thường tạo dáng kiểu bậc thang để giữ được trọng lượng lớn nhất. Loại Spinel có kích thước lớn nhưng nhiều khuyết tật thì dùng chạm khắc, còn những loại có kích thước quá nhỏ dùng làm tranh trang trí nghệ thuật.

8. Chất Lượng Và Giá Cả

Spinel có đủ những phẩm chất đẹp đẽ của loại đá quý, nhưng nó bị che lấp bởi vẻ đẹp của ruby và saphia. Tuy vậy có màu sắc đẹp (đỏ tươi, xanh lam tươi) vẫn có giá trị đáng kể bởi nó được dùng để thay thế ruby và saphia trong bối cảnh ruby, saphia ngày càng hiếm và có giá trị cao.